Temat: - Przestępstwa gospodarcze
Literatura: “Przestępstwa gospodarcze, Rozdział XXXVI i XXXVII Kodeksu karnego, Komentarz” autorstwa pani Prof. dr. hab. Oktawii Górniok; wskazana przez Bibliotekę Prawniczą Sądu Najwyższego, jako pozycja, z której korzystają Sędziowie SN.
Tytuł rozdziału sugeruje, iż przepisy służyć mają ochronie obrotu gospodarczego. W opracowaniu przyjęto, iż nazwa ta oznacza “nie tylko (i nie tyle) wymianę dóbr i usług odbywającą się z reguły za pośrednictwem pieniądza, ale przede wszystkim towarzyszące tej wymianie i powstające w procesie stosunki między podmiotami (uczestnikami).
Ochrona prawnokarna tych abstrakcyjnie ujętych dóbr udzielana jest zarówno ze względu na ponadindywidualne, jak i jednostkowe interesy gospodarcze. Zgodnie z podstawową zasadą gospodarki rynkowej interesy wszystkich podmiotów uczestniczących w obrocie mają równorzędną wartość i podlegają jednakowej ochronie, niezależnie od ich formy prawnej (publicznej czy prywatnej) oraz ich profesjonalnego czy nieprofesjonalnego konsumenckiego charakteru.
§ 1. Kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, wyrządza jej znaczną szkodę majątkową,
podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§ 2. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 3. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 2 wyrządza szkodę majątkową w wielkich
rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 4. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 3 działa nieumyślnie, podlega karze
pozbawienia wolności do lat 3.
§ 5. Nie podlega karze, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę.
KOMENTARZ
Dobrem chronionym we wszystkich typach nadużycia zaufania ujętych w art. 296 KK są interesy podmiotów (osób fizycznych, prawnych, jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej), które powierzyły swoje sprawy majątkowe lub działalność gospodarczą do zajmowania się nimi innej osobie, na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy.
1. W konstrukcji art. 296 KK ujęto jeden typ podstawowy umyślnego nadużycia zaufania (§ 1), dwa typy kwalifikowane (§ 2 i 3), odmianę nieumyślną nadużycia zaufania (§ 4) oraz klauzulę niepodlegania karze (§ 5).
2. Wszystkie te typy mają charakter przestępstw indywidualnych, a krąg podmiotu wytyczają w nich podstawy prawne i rodzaj przekazanych sprawcy do zajmowania się nimi interesów mandanta.
3. Podstawą prawną przekazanych sprawcy kompetencji jest ustawa /Prawo spółdzielcze/, tj. akt normatywny, uchwalony przez Sejm w przewidzianym w Konstytucji RP trybie, podpisany przez Prezydenta RP i opublikowany w Dzienniku Ustaw.
4. Sprawy majątkowe najogólniej określane są jako “wszystko, co związane jest z majątkiem i sytuacją majątkową danego podmiotu”, np. zarządzanie mieniem, zawieranie umów przenoszących własność, obciążenia majątku, zawarcie ugody sądowej dotyczącej majątku.
13. Typy nadużycia zaufania ujęte w art. 296 KK różnią się w stronie podmiotowej. Umyślność w obu odmianach (zamiarze bezpośrednim i ewentualnym) występuje w § 1 i 3. Natomiast w § 2 zawierającym przestępstwo kierunkowe, znamienne celem działania, umyślność ograniczona jest do zamiaru bezpośredniego. Nadużycie zaufania w § 4 jest nieumyślną odmianą typu podstawowego (§ 1) oraz kwalifikowanego ze względu na wielkie rozmiary szkody (§ 3).
1. W ocenie społeczno-etycznej istotą przestępstwa nadużycia zaufania jest to, iż sprawca zawodzi pokładane w nim zaufanie osoby powierzającej mu swoje interesy. U podstaw karygodności takiego zachowania leży obowiązek dochowania wierności – w granicach przepisów prawa – podmiotowi, który powierzył je sprawcy. Wyraża się on jednocześnie w priorytecie dbałości o interesy właśnie tego podmiotu w sytuacjach kolizyjnych czy konfliktowych.
2. Z istotą przestępstwa nadużycia zaufania oraz z interesami majątkowymi i gospodarczymi mandanta jako dobrem chronionym art. 296 KK wiąże się problem roli czy znaczenia oceny przez niego doznawanej szkody. Mimo pozbawienia pokrzywdzonego wpływu na tę ocenę, przez jej “uprzeciętnienie” (art. 115 § 5-7) uwidacznia się w praktyce tendencja do relatywizowania i uwzględniania indywidualnego odczucia doznanej krzywdy. Nie należą bowiem do wyjątków sytuacje, w których mimo stwierdzenia przez organ kontroli zewnętrznej strat, spowodowanych niedopełnieniem obowiązków przez pracownika danej jednostki organizacyjnej, ta zaprzecza ich istnieniu lub twierdzi, iż nie osiągnęły one rozmiarów znacznych szkód majątkowych. Dzieje się to zazwyczaj wówczas, gdy strat tych nie wiąże się z jednym aktem, wydarzeniem spowodowanym przez powiernika, lecz jego sposobem prowadzenia interesów mandanta przez pewien okres, w którym ten sposób postępowania przysporzył jednostce więcej korzyści aniżeli strat, choć w poszczególnych fragmentach odpowiadał znamionom nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków. Uwzględnianie w takich wypadkach roli pokrzywdzonego i jego interesów jako dobra chronionego wyraża się w sięganiu do art. 1 § 2 KK i umarzaniu postępowania wobec znikomej społecznej szkodliwości czynu.
3. W sytuacjach takich kryje się wszakże niebezpieczeństwo, iż sam spersonifikowany organ reprezentujący daną jednostkę i zaprzeczający poniesionym przez jednostkę stratom lub chociażby pomniejszający ich rozmiary i sugerujący odniesione korzyści może być zainteresowany w ukrywaniu faktu nadużycia zaufania przez danego powiernika.
4. Nieodłącznym elementem wszelkiej działalności gospodarczej, towarzyszącym także w różnym stopniu zajmowaniu się cudzymi sprawami majątkowymi i działalnością gospodarczą jest ryzyko. Element ryzyka brany jest wszakże pod uwagę przy rozpoznawaniu w konkretnych stanach faktycznych przedmiotowych i podmiotowych znamion przestępstwa. W szczególności ustala się czy podejmujący decyzje wykazał wymaganą w danych okolicznościach dbałość o interesy mandanta oraz czy i w jakiej postaci naruszenie tego obowiązku dbałości było zawinione.
5. Kontratyp ryzyka ujęty w art. 27 KK odnosi się do tzw. ryzyka nowatorskiego tj. podejmowanego w warunkach, dla których zgromadzona dotychczas wiedza i doświadczenie nie dostarczyły jeszcze odpowiednich reguł bezpiecznego postępowania. W znakomitej większości przedsięwzięć gospodarczych powiernicy cudzych interesów mają do czynienia z gospodarczym ryzykiem “codziennym”, powszednim.
6. Na tle znamion niedopełnienia obowiązków nadużycia uprawnień pojawiają się niekiedy wątpliwości co do ich źródła i treści. Z reguły źródłem ich są podstawy prawne kompetencji sprawcy (przepis ustawy, decyzja właściwego organu, umowa). One również określają ogólnie ich treść, chociaż najczęściej nie zawierają pełnego katalogu, ani też dostatecznie uściślonej treści. Ostatecznym kryterium oceny czy w danym wypadku kompetencje te zostały naruszone pozostaje nadal cywilnoprawne pojęcie “dobrego gospodarza”, jakie w kontekście prawnokarnym odnosi się do człowieka, który własnym sprawom poświęca wystarczającą staranność staranność przezorność. Do takiej koncepcji nawiązywało na tle KK z 1932 r. orzecznictwo, objaśniając kompetencje radcy prawnego, który “musi dbać o interesy swego mocodawcy jak o swoje własne, nie tylko pod względem formalnym (co do należytej formy umowy) lecz także pod względem formalnym, by jego mandat nie poniósł straty” (L. Peiper, Komentarz …, s. 582).
7. Sporną kwestią była na tle Kodeksu karnego z 1932 r. i pozostaje nadal przynależność adwokatów do kręgu podmiotów przestępstwa nadużycia zaufania. Jedni utrzymują, że może on być karany za nadużycie zaufania tylko wówczas, gdy dopuści się go jako pełnomocnika do spraw majątkowych, gdyż jako zwykły pełnomocnik w procesie sądowym pozbawiony jest samodzielności decyzji wymaganej dla realizacji znamienia “zajmuje się” i podlega tylko odpowiedzialności dyscyplinarnej (L. Peiper, Komentarz …. s. 581).
8. Jednakże Sąd Najwyższy w wyroku z 12.11.1936 r. (III K 1805/36) uznał, iż sprawcą przestępstwa nadużycia zaufania może być każdy, kto na podstawie przepisu prawa czy umowy zajmuje się sprawami innej osoby.
9. Współcześnie za odpowiedzialnością adwokatów na podstawie tego przepisu opowiada się P. Kardas w: Komentarz… s. 18, a przeciw – B. Ratajczak, Ochrona obrotu gospodarczego. Praktyczny komentarz, Warszawa 1994, s. 24.
10. Z tekstu art. 296 KK nie wynika bezpośrednio eliminowanie adwokatów jako pewnej profesjonalnej kategorii osób zajmujących się cudzymi sprawami lub działalnością gospodarczą z kręgu podmiotu tego przestępstwa. O ich ewentualnej odpowiedzialności karnej na tej podstawie należałoby rozstrzygać, rozpoznając znamię “zajmowania się” tego rodzaju sprawami w konkretnych sprawach faktycznych, ustalając czy dany adwokat, mógł w ramach posiadanego pełnomocnictwa podejmować lub chociażby wpływać na decyzje majątkowe lub gospodarcze mandanta.
11. Rozpoznanie skutkowo-czynnościowego znamienia “wyrządza” wymaga ustalenia więzi przyczynowej między polegającym na nadużyciu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązku zachowaniem sprawcy a skutkiem w postaci znacznej szkody majątkowej. W skomplikowanej sferze działalności gospodarczej na powstanie tego skutku a w szczególności na jego rozmiary oddziaływuje zazwyczaj szereg czynników. Wyłania to problem trafnego doboru teorii związku przyczynowego, jaką należałoby się posłużyć przy jego ustalaniu. Najużyteczniejsza dla tego celu w stanach faktycznych, w których na finalny efekt wpływa wiele czynników, wydaje się teoria relewancji. Jej dwupiętrowa konstrukcja (ustalenie przyczynowości metodą sine qua non, korygowaną przeciętnością z punktu widzenia przypisywalności skutku w kontekście danego przestępstwa) zabezpiecza przed nader szerokim ujmowaniem przyczynowości, nie doceniającym wpływu innych (poza zachowaniem danego sprawcy) czynników na ostateczne rozmiary szkody.
1. W sprawie o przestępstwo niegospodarności (art. 217 KK z 1969 r.) względnie za nadużycie zaufania (art. 1 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego – obecnie art. 296 KK) niezbędne jest poczynienie następujących ustaleń:
1) czy konkretne osoby dopuściły się zaniedbania obowiązków bądź nadużycia (przekroczenia) uprawnień,
2) czy było to działanie zawinione (umyślne lub nieumyślne),
3) czy to właśnie działanie wyrządziło szkodę (udowodnienie związku przyczynowego),
4) jaka jest wysokość szkody wyrządzonej tym działaniem.
2. Podkreślenia też wymaga, że przy ujęciu winy umyślnej skutek w postaci wyrządzenia szkody musi być objęty zamiarem sprawcy.
3. Przez szkodę majątkową jako skutek zachowania się sprawcy przestępstwa określonego w art. 1 § 1 ustawy z 12.10.1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego, Dz.U. Nr 126, poz. 615 (odpowiednik art. 296 § 1 KK z 1997 r.) należy rozumieć zarówno uszczerbek w majątku, obejmujący rzeczywistą stratę polegającą na zmniejszeniu się aktywów majątku przez ubytek, utratę lub zwiększenie się pasywów, jak i utracony zysk, wyrażający się udaremnieniem powiększania się majątku.
4. Zbędne jest sięganie do opinii eksperta bankowości, gdy przedmiotem sprawy nie są skomplikowane operacje bankowe, ale pojedyncze decyzje co do udzielenia kredytów. Jakkolwiek liczba tych decyzji (a przez to suma zarzucanej szkody) jest znaczna, każda z nich winna być oceniana oddzielnie, indywidualnie, a tylko te z nich mogą być uznane za przestępcze, w których uchybienie zasadom rozsądnego decydowania jest rażące (art. 217 KK bądź art. 1 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego – obecnie art. 296 KK z 1997 r.).
5. Zawarte w aktach informacje – zeznania, dokumenty – pozwalają to ocenić bez potrzeby uciekania się do skomplikowanych teoretycznych rozważań, wzorów itp. elementów wiedzy specjalnej. Gdy tak ceni się badanie zaszłości, ustalenie powstałej szkody sprowadzi się do kilku działań arytmetycznych, których dokonanie nie wymaga wiedzy specjalnej.